Zmiany w VAT: rejestracja podatników, weryfikacja kontrahentów i uproszczenia proceduralne
Nowelizacje ustawy o VAT z 4.09.2026 r., ustawy PIT i CIT z 18.09.2026 r. i Ordynacji podatkowej z 29.05.2026 r. wprowadzają istotne zmiany w zakresie rejestracji podatników VAT, ich wykreślania z rejestru oraz rozliczeń w okresie zawieszenia działalności gospodarczej. Obejmują m.in. ograniczenie obowiązku składania formularza VAT-Z, nowe przesłanki odmowy rejestracji i wykreślenia z rejestru VAT, doprecyzowanie zasad wykonywania czynności opodatkowanych podczas zawieszenia działalności, a także zmiany dotyczące weryfikacji rachunków kontrahentów na białej liście podatników VAT i konsekwencji dokonywania płatności na rachunki spoza wykazu.
Nowe regulacje łączą uproszczenia proceduralne, ograniczające obowiązki administracyjne przedsiębiorców z rozwiązaniami służącymi zwiększeniu bezpieczeństwa obrotu gospodarczego.
Nowe przesłanki odmowy rejestracji dla celów VAT
Rejestracja na potrzeby VAT to nie tylko formalność. Zgłoszenie VAT-R pozwala przedsiębiorcy uzyskać status podatnika VAT czynnego lub zwolnionego. W przypadku podatników czynnych pozwala wystawiać faktury z VAT i odliczać podatek naliczony związany z działalnością gospodarczą. Organy podatkowe weryfikują zgłoszenia, aby ograniczać ryzyko rejestracji podmiotów fikcyjnych lub wykorzystywanych do wyłudzeń podatkowych. Dotychczas mogły odmówić rejestracji m.in. wtedy, gdy dane podane w zgłoszeniu były nieprawdziwe, podmiot nie istniał, nie było możliwe nawiązanie z nim kontaktu lub zachodziło ryzyko wykorzystania sektora finansowego do wyłudzeń skarbowych.
Nowelizacja rozszerza katalog przesłanek odmowy rejestracji o dwie kolejne sytuacje. Pierwsza dotyczy podmiotów zagranicznych spoza Unii Europejskiej, które nie mają w Polsce siedziby ani stałego miejsca prowadzenia działalności i są zobowiązane do ustanowienia przedstawiciela podatkowego. Jeżeli taki podmiot nie ustanowi przedstawiciela przed rejestracją, naczelnik urzędu skarbowego odmówi wpisu do rejestru VAT. W praktyce oznacza to, że zagraniczne przedsiębiorstwo powinno zadbać o zawarcie odpowiedniej umowy z przedstawicielem podatkowym jeszcze przed złożeniem zgłoszenia VAT-R.
Przykład: amerykańska spółka planująca sprzedaż towarów polskim konsumentom nie może ograniczyć się do samodzielnego złożenia zgłoszenia VAT-R. Jeżeli nie ma siedziby ani stałego miejsca prowadzenia działalności w Unii Europejskiej i nie korzysta z ustawowego wyjątku, musi wcześniej ustanowić przedstawiciela podatkowego w Polsce. Brak przedstawiciela będzie podstawą odmowy rejestracji.
Druga zmiana dotyczy podatników, którzy zostali wcześniej wykreśleni z rejestru VAT z powodu nieskładania deklaracji. Ponowna rejestracja będzie możliwa dopiero po złożeniu wszystkich brakujących deklaracji za okresy poprzedzające wykreślenie. Samo złożenie nowego zgłoszenia VAT-R nie wystarczy zatem do odzyskania statusu podatnika VAT. Rozwiązanie to ma przeciwdziałać praktyce porzucania spółek, a następnie podejmowania działalności pod tym samym podmiotem bez rozliczenia zaległych obowiązków.
Przykład: przedsiębiorca, który nie składał plików JPK_V7 przez kilka kolejnych miesięcy i z tego powodu został wykreślony z rejestru VAT, nie odzyska statusu podatnika VAT czynnego przez samo złożenie nowego VAT-R. Będzie musiał najpierw przekazać wszystkie zaległe pliki za okres poprzedzający wykreślenie. Dopiero wtedy będzie mógł ubiegać się o ponowną rejestrację. Jeżeli spełni ustawowe warunki i zmieści się w przewidzianym terminie, może skorzystać z procedury przywrócenia rejestracji bez ponownego składania VAT-R.
Zmiany mają istotne znaczenie praktyczne. Zagraniczni przedsiębiorcy planujący rozpoczęcie działalności w Polsce powinni odpowiednio wcześnie zweryfikować obowiązek ustanowienia przedstawiciela podatkowego. Podatnicy wykreśleni z rejestru z powodu nieskładania deklaracji powinni natomiast w pierwszej kolejności uzupełnić zaległe rozliczenia i ustalić, czy mogą skorzystać z procedury przywrócenia rejestracji.
Likwidacja działalności bez konieczności składania VAT-Z
Formularz VAT-Z służył dotychczas do poinformowania urzędu skarbowego o zaprzestaniu wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu VAT. Podatnik wskazywał w nim przede wszystkim swoje dane identyfikacyjne oraz datę, od której przestał wykonywać czynności opodatkowane. Na tej podstawie organ podatkowy mógł wykreślić podatnika z rejestru VAT. Rozwiązanie to oznaczało konieczność wykonania dodatkowej czynności administracyjnej. Przedsiębiorca, który zakończył działalność i dokonał odpowiedniego wykreślenia w CEIDG albo spółka wykreślana z KRS, musieli dodatkowo przekazać urzędowi skarbowemu informację o zaprzestaniu wykonywania czynności opodatkowanych VAT. Problem polegał na tym, że administracja podatkowa dysponowała już informacją o zakończeniu działalności za pośrednictwem publicznych rejestrów.
Nowelizacja pozwala ograniczyć to dublowanie informacji. Od 1.01.2027 r. w przypadku przedsiębiorców wpisanych do CEIDG lub KRS informacja o zakończeniu działalności będzie mogła zostać przekazana administracji podatkowej automatycznie. Na tej podstawie organ wykreśli podatnika z rejestru VAT, bez konieczności składania dodatkowego VAT-Z.
Przykład: przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą wykreśla ją z CEIDG. Informacja o zakończeniu działalności trafia do administracji podatkowej, dlatego przedsiębiorca nie musi dodatkowo składać VAT-Z, jeżeli nie wykonuje innych czynności podlegających opodatkowaniu VAT.
VAT-Z nie znika jednak całkowicie. Nadal będzie potrzebny w sytuacjach, w których zaprzestanie wykonywania czynności opodatkowanych nie jest powiązane z wykreśleniem przedsiębiorcy z CEIDG lub KRS, np. gdy osoba fizyczna wykonuje czynności opodatkowane VAT poza działalnością gospodarczą ujawnioną w CEIDG (np. opodatkowany VAT najem prywatnego lokalu użytkowego). Zmiana sprowadza się więc do prostej zasady: jeżeli administracja podatkowa może uzyskać informację o zakończeniu działalności z innego publicznego rejestru, przedsiębiorca nie powinien przekazywać jej ponownie na osobnym formularzu.
Przedstawiciel podatkowy a ryzyko wykreślenia z rejestru VAT
Nowelizacja rozszerza również katalog sytuacji, w których naczelnik urzędu skarbowego wykreśla podatnika z rejestru VAT z urzędu. Zmiany dotyczą w szczególności zagranicznych przedsiębiorców z państw trzecich, którzy mają obowiązek ustanowienia przedstawiciela podatkowego w Polsce. Dotychczas organ mógł wykreślić podatnika, jeżeli mimo udokumentowanych prób nie był w stanie skontaktować się z nim lub jego pełnomocnikiem. Od 1.01.2027 r. przesłanka ta obejmie również brak możliwości skontaktowania się z przedstawicielem podatkowym.
Wprowadzono także odrębną podstawę wykreślenia. Nastąpi ono również wtedy, gdy dotychczasowy przedstawiciel podatkowy przestanie pełnić swoją funkcję, a podatnik nie ustanowi kolejnego, mimo że nadal ciąży na nim taki obowiązek. Zmiana ma istotne znaczenie praktyczne. Zagraniczny przedsiębiorca nie może traktować przedstawicielstwa podatkowego wyłącznie jako formalności związanej z rejestracją. Utrata przedstawiciela i brak ustanowienia następcy mogą bowiem prowadzić do wykreślenia z polskiego rejestru VAT, nawet jeżeli przedsiębiorca nadal prowadzi działalność gospodarczą.
Ustawodawca przewidział jednak możliwość naprawienia takiej sytuacji. Podatnik wykreślony z powodu nieustanowienia kolejnego przedstawiciela podatkowego będzie mógł odzyskać rejestrację bez ponownego składania VAT-R. W tym celu musi w ciągu dwóch miesięcy od wykreślenia złożyć wniosek o przywrócenie rejestracji i udowodnić, że ustanowił nowego przedstawiciela podatkowego. Podobne rozwiązanie funkcjonuje w przypadku podatników wykreślonych z powodu nieskładania deklaracji. Jeżeli w ciągu dwóch miesięcy od wykreślenia złożą wniosek o przywrócenie rejestracji, uzupełnią wszystkie zaległe deklaracje i wykażą prowadzenie działalności opodatkowanej, mogą odzyskać wcześniejszy status bez ponownej rejestracji.
Przykład: amerykańska spółka American Trade Ltd prowadzi sprzedaż towarów w Polsce i korzysta z usług polskiego doradcy podatkowego, który pełni funkcję jej przedstawiciela podatkowego. W marcu 2027 r. doradca wypowiada umowę. Spółka nie ustanawia jednak nowego przedstawiciela, mimo że nadal prowadzi sprzedaż w Polsce i jest objęta obowiązkiem przedstawicielstwa podatkowego. W takiej sytuacji naczelnik urzędu skarbowego może wykreślić spółkę z rejestru VAT. Jeżeli jednak spółka w ciągu dwóch miesięcy od wykreślenia zawrze umowę z nowym przedstawicielem i złoży wniosek o przywrócenie rejestracji, będzie mogła odzyskać status podatnika VAT czynnego bez ponownego składania formularza VAT-R.
Zawieszenie działalności gospodarczej a rozliczenia VAT
Zawieszenie działalności gospodarczej nie oznacza całkowitego wyłączenia przedsiębiorcy z systemu VAT. W tym okresie może on nadal wykonywać określone czynności związane z działalnością, w szczególności pobierać należności powstałe przed zawieszeniem, regulować zobowiązania czy zbywać własne środki trwałe. Niektóre z tych czynności mogą podlegać opodatkowaniu VAT, a w konsekwencji powodować obowiązek rozliczenia podatku.
Co do zasady, zawieszenie działalności gospodarczej na okres co najmniej sześciu kolejnych miesięcy skutkuje wykreśleniem podatnika z rejestru VAT z urzędu. Podatnik jest również zasadniczo zwolniony z obowiązku składania deklaracji za okresy objęte zawieszeniem. Zwolnienie to nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Obowiązek rozliczenia może wystąpić m.in. w przypadku wykonywania czynności opodatkowanych, wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów, importu usług lub konieczności dokonania korekty podatku naliczonego.
Nowelizacja doprecyzowuje zasady informowania urzędu skarbowego o zamiarze wykonywania czynności opodatkowanych w okresie zawieszenia działalności. Podatnik będzie musiał wskazać w zawiadomieniu konkretny przedział czasowy, obejmujący datę rozpoczęcia i zakończenia wykonywania tych czynności. Rozwiązanie ma wyeliminować wątpliwości związane z dotychczasowym posługiwaniem się ogólnymi określeniami, takimi jak „w okresie zawieszenia działalności”, które nie pozwalały jednoznacznie ustalić, na jaki czas podatnik powinien zostać ponownie ujęty w rejestrze VAT jako podatnik czynny.
Przykład: spółka zawiesiła działalność gospodarczą, ale w listopadzie 2027 r. planuje sprzedać używaną maszynę produkcyjną. Jeżeli transakcja będzie podlegała opodatkowaniu VAT, spółka powinna zawiadomić urząd skarbowy o zamiarze wykonania tej czynności, wskazując konkretne daty, w których zamierza ją przeprowadzić. Pozwoli to na odpowiednie dostosowanie jej statusu rejestracyjnego do planowanej transakcji. Sprzedaż należy następnie wykazać w rozliczeniu VAT, jeżeli powstanie taki obowiązek.
Wznowienie działalności gospodarczej powoduje natomiast przywrócenie rejestracji podatnika ze statusem, który posiadał przed zawieszeniem. Nie ma zatem potrzeby ponownego składania zgłoszenia VAT-R wyłącznie z powodu wznowienia działalności.
Znaczenie weryfikacji kontrahentów na białej liście podatników VAT
Biała lista podatników VAT to elektroniczny wykaz prowadzony przez Szefa Krajowej Administracji Skarbowej. Obejmuje podatników zarejestrowanych jako podatnicy VAT, a także podmioty, których rejestracji odmówiono, które wykreślono z rejestru lub których rejestrację przywrócono. Wykaz pozwala zweryfikować m.in. status rejestracyjny kontrahenta oraz rachunki bankowe zgłoszone przez niego do celów rozliczeń gospodarczych. Weryfikacja rachunku bankowego kontrahenta ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa podatkowego transakcji. Dotychczas zapłata za transakcję o wartości przekraczającej 15 000 zł na rachunek niewidniejący w wykazie mogła powodować negatywne konsekwencje zarówno w podatkach dochodowych, jak i w VAT. W podatkach dochodowych wiązało się to z wyłączeniem odpowiedniej części wydatku z kosztów uzyskania przychodów, natomiast w VAT mogła powstać odpowiedzialność solidarna nabywcy za zaległości podatkowe dostawcy.
Od 1.01.2027 r. zniesiona zostanie sankcja w podatkach dochodowych polegająca na wyłączeniu z kosztów uzyskania przychodów wydatku opłaconego na rachunek bankowy niewidniejący na Białej Liście. Oznacza to, że przedsiębiorca będzie mógł zaliczyć taki wydatek do kosztów, nawet jeżeli rachunek sprzedawcy nie figuruje w wykazie. Nadal będzie jednak obowiązywał odrębny wymóg dokonywania za pośrednictwem rachunku płatniczego płatności dotyczących transakcji między przedsiębiorcami, których jednorazowa wartość przekracza 15 000 zł. Zapłata gotówką z pominięciem rachunku płatniczego nadal będzie więc skutkować wyłączeniem odpowiedniej części wydatku z kosztów uzyskania przychodów.
Przykład: jeżeli spółka kupi materiały budowlane za 20 000 zł netto (24 600 zł brutto) i zapłaci za nie przelewem na rachunek niewidniejący na białej liście, od 1.01.2027 r. będzie mogła zaliczyć wydatek do kosztów uzyskania przychodów. Sam brak rachunku w wykazie nie będzie już powodował takiego wyłączenia.
Trzeba przy tym uwzględnić przepisy przejściowe. Do płatności wynikających z faktur wystawionych przed 1.01.2027 r. będą miały zastosowanie dotychczasowe zasady. Oznacza to, że również płatność dokonana już w 2027 r. może podlegać wcześniejszym regulacjom, jeżeli wynika z faktury wystawionej przed końcem 2026 r.
Zniesienie sankcji w podatkach dochodowych nie oznacza jednak, że biała lista traci znaczenie dla rozliczeń VAT. Zapłata za transakcję objętą odpowiednimi przepisami na rachunek inny niż ujawniony w wykazie nadal może prowadzić do odpowiedzialności solidarnej nabywcy za zaległości podatkowe dostawcy w VAT, w części podatku przypadającej na daną transakcję. Odpowiedzialność ta nie powstaje automatycznie w każdym przypadku przelewu na rachunek spoza wykazu. Przepisy przewidują bowiem określone wyjątki, w szczególności gdy nabywca dokona płatności z zastosowaniem mechanizmu podzielonej płatności albo złoży zawiadomienie ZAW-NR.
Od 1.10.2026 r. uproszczono również zasady podpisywania zawiadomień ZAW-NR. Pełnomocnictwo do podpisywania deklaracji udzielone na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej obejmuje obecnie także upoważnienie do podpisania takiego zawiadomienia. Ułatwia to wykonywanie tej czynności przez osoby, które już dysponują odpowiednim umocowaniem do podpisywania deklaracji podatkowych. Sam termin na złożenie zawiadomienia pozostaje bez zmian i wynosi siedem dni od dnia zlecenia przelewu. Zawiadomienie składa się do urzędu skarbowego właściwego dla podatnika dokonującego płatności. W przypadku kolejnych płatności na ten sam rachunek nie ma potrzeby ponownego zawiadamiania organu, jeżeli zgłoszenie zostało prawidłowo złożone przy pierwszej zapłacie.
Nadal przydatna jest także możliwość sprawdzenia danych z wykazu według stanu na wybrany dzień w przeszłości. Pozwala sprawdzić, czy dany podmiot znajdował się w wykazie w określonym dniu, przypadającym nie wcześniej niż w okresie pięciu lat poprzedzających rok, w którym dokonywane jest sprawdzenie. W praktyce ma to znaczenie przede wszystkim w razie późniejszej kontroli podatkowej lub celno-skarbowej. Przedsiębiorca może bowiem odtworzyć status kontrahenta i zweryfikować rachunek bankowy na dzień zlecenia przelewu, a następnie zachować potwierdzenie dokonanej weryfikacji.
Z tego względu weryfikacja kontrahentów powinna nadal stanowić istotny element procedur płatniczych przedsiębiorstwa. Warto ją zautomatyzować, np. przez wykorzystanie interfejsu API wykazu w systemie finansowo-księgowym, oraz archiwizować potwierdzenia wyszukiwania. Mimo zniesienia sankcji w PIT i CIT sprawdzenie rachunku kontrahenta pozostaje bowiem ważnym sposobem ograniczania ryzyka odpowiedzialności za jego zaległości podatkowe w VAT.