Czy jeden nierzetelny konsorcjant musi pogrążyć całe konsorcjum? Ważny wyrok TSUE w sprawie ETS v. Rete Ferroviaria Italiana dotyczący zaległości podatkowych wykonawców

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 12.11.2026 r. w sprawie C-268/25 może mieć istotne znaczenie dla zasad udziału wykonawców wspólnie ubiegających się o udzielenie zamówienia. Trybunał rozstrzygnął dwie kwestie, które w praktyce zamówieniowej budziły wątpliwości: moment, w którym wykonawca musi uregulować zaległości podatkowe oraz możliwość wyeliminowania z konsorcjum partnera, wobec którego zachodzi podstawa wykluczenia.

Wyrok TSUE został wydany w następstwie pytania prejudycjalnego Tribunale amministrativo regionale per il Lazio. Zapadł na gruncie postępowania dotyczącego zamówienia w sektorze transportu kolejowego, a więc w obszarze regulowanym dyrektywą 2014/25/UE (tzw. dyrektywą sektorową). Wnioski z tego orzeczenia są szczególnie interesujące z perspektywy polskiego prawa zamówień publicznych.

Problem, który doprowadził sprawę przed TSUE

Sprawa C-268/25 dotyczyła postępowania prowadzonego przez włoską spółkę Rete Ferroviaria Italiana, działającą w sektorze transportu kolejowego. Zamówienie miało znaczną wartość, blisko 299 mln euro. W postępowaniu uczestniczyło konsorcjum jedenastu przedsiębiorców, którego liderem była spółka ETS Srl. Po ocenie ofert konsorcjum znalazło się na pierwszym miejscu w odniesieniu do trzech części zamówienia.

Problemy pojawiły się jednak podczas weryfikacji dokumentów potwierdzających spełnianie warunków udziału w postępowaniu. Okazało się, że jeden z członków konsorcjum (Sub-Service) miał zaległości podatkowe, które zostały wcześniej stwierdzone w sposób ostateczny. Zobowiązania te nie zostały uregulowane przed upływem terminu składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu, które było prowadzone w trybie przetargu ograniczonego. Co istotne, przedsiębiorca uzyskał decyzję uwzględniającą wniosek o zwolnienie z długu (sgravio) i zapłacił pozostałą kwotę dopiero po tej dacie, ale jeszcze przed zakończeniem postępowania. Lider konsorcjum zadeklarował natomiast gotowość wyłączenia partnera z grupy dopiero po zwróceniu się przez zamawiającego o wyjaśnienia. Pozostali członkowie mieli nadal spełniać wymagania zamawiającego, a zmiana składu nie miała wpływać na treść oferty.

Zamawiający nie zaakceptował tego rozwiązania i wykluczył całe konsorcjum. Powstało zatem pytanie, czy naruszenie obowiązków podatkowych przez jednego z członków grupy musi automatycznie prowadzić do wykluczenia wszystkich jej uczestników, bez możliwości uwzględnienia szczególnych okoliczności sprawy, w tym tego, czy pozostali członkowie wiedzieli o problemie i czy lider dochował należytej staranności przy weryfikacji partnera. Sprawa trafiła do Trybunału Sprawiedliwości w trybie prejudycjalnym.

Zapłata zaległości podatkowych po terminie składania ofert nie wystarczy

Pierwszy wniosek płynący z wyroku nie jest korzystny dla wykonawców mających zaległości podatkowe. TSUE potwierdził, że wykonawca, wobec którego istnieje obowiązkowa podstawa wykluczenia związana z naruszeniem obowiązków podatkowych, powinien uregulować swoje zobowiązania najpóźniej przed upływem terminu składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu. W procedurze otwartej odpowiednikiem tej daty jest termin składania ofert.

Podstawą rozstrzygnięcia jest art. 57 ust. 2 dyrektywy 2014/24/UE, stosowany w związku z art. 79 ust. 2 oraz art. 80 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2014/25/UE. Przepis ten przewiduje, że podstawa wykluczenia związana z zaległościami podatkowymi przestaje mieć zastosowanie, jeżeli wykonawca zapłaci należności albo zawrze wiążące porozumienie dotyczące ich spłaty, obejmujące również odpowiednie odsetki i grzywny. Trybunał uznał jednak, że możliwość ta nie oznacza, iż wykonawca może uregulować zaległości w dowolnym momencie trwania postępowania. Trybunał odwołał się w tym zakresie do art. 57 ust. 3 akapit drugi dyrektywy 2014/24/UE. Zwrócił uwagę, że gdyby uregulowanie zaległości przed udzieleniem zamówienia zawsze wystarczało do uniknięcia wykluczenia, przepis przewidujący możliwość odstępstwa od tej zasady utraciłby skuteczność (effet utile). Ponadto możliwość późniejszego uregulowania zaległości mogłaby prowadzić do sytuacji, w której wykonawca zwlekałby z zapłatą do chwili uzyskania informacji, że jego oferta ma realną szansę na uzyskanie zamówienia. Trybunał uwzględnił również cel ochrony finansów publicznych, wskazując na znaczenie terminowego wykonywania obowiązków podatkowych.

Warto przy tym zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię. Trybunał wyraźnie odróżnił uregulowanie zaległości podatkowych od instytucji samooczyszczenia, o której mowa w art. 57 ust. 6 dyrektywy 2014/24/UE. Nie są to te same mechanizmy. W przypadku zaległości podatkowych chodzi o szczególny sposób usunięcia podstawy wykluczenia, określony bezpośrednio w art. 57 ust. 2 tej dyrektywy. Nie oznacza to jednak, że wykonawca nigdy nie może skorzystać z wyjątku pozwalającego na późniejsze uregulowanie zobowiązań. Należy uwzględnić art. 57 ust. 3 akapit drugi dyrektywy, który pozwala państwom członkowskim przewidzieć odstępstwo w przypadku, gdy wykluczenie byłoby oczywiście nieproporcjonalne, w szczególności gdy zaległość jest niewielka lub wykonawca dowiedział się o dokładnej kwocie należności w takim momencie, że nie miał możliwości uregulowania jej przed upływem właściwego terminu. Jest to jednak odstępstwo fakultatywne, którego wprowadzenie zależy od decyzji państwa członkowskiego.

Czy można usunąć nierzetelnego partnera z konsorcjum?

Ciekawa z praktycznego punktu widzenia jest też druga część wyroku. Trybunał odrzucił automatyzm, zgodnie z którym wystąpienie podstawy wykluczenia wobec jednego z członków konsorcjum musi zawsze prowadzić do wykluczenia całej grupy. Punktem wyjścia jest regulacja dotycząca korzystania przez wykonawcę ze zdolności innych podmiotów. Jeżeli wobec takiego podmiotu zachodzi obowiązkowa podstawa wykluczenia, zamawiający powinien wymagać jego zastąpienia. Dyrektywa przewiduje jednak, że na tych samych zasadach z cudzych zdolności mogą korzystać także grupy wykonawców – zarówno ze zdolności innych podmiotów, jak i ze zdolności własnych członków. Podstawą tego rozumowania jest art. 79 ust. 2 akapit czwarty dyrektywy 2014/25/UE.

Trybunał uznał zatem, że obowiązek zastąpienia podmiotu objętego podstawą wykluczenia dotyczy również członka konsorcjum. Co istotne, dopuścił także rozwiązanie polegające na usunięciu takiego członka bez wprowadzania do grupy nowego uczestnika. Nie oznacza to jednak, że skład konsorcjum można dowolnie zmieniać w toku postępowania. Usunięcie jednego z jego członków jest dopuszczalne pod dwoma warunkami. Po pierwsze, grupa w pozostałym składzie musi nadal spełniać kryteria selekcji. Po drugie, zmiana składu konsorcjum nie może prowadzić do istotnej modyfikacji pierwotnej oferty. Nie może więc służyć przedstawieniu w istocie nowej oferty pod pozorem zmiany składu grupy.

W praktyce oznacza to, że stwierdzenie podstawy wykluczenia wobec jednego z konsorcjantów nie musi przekreślać udziału pozostałych w postępowaniu. Zamawiający powinien zbadać, czy możliwe jest dalsze ubieganie się o zamówienie przez konsorcjum w zmienionym składzie, z uwzględnieniem wymagań dotyczących kwalifikacji i zakazu istotnej zmiany oferty. Nie oznacza to jednak, że wyrok ustanawia ogólną zasadę dopuszczalności zmiany składu konsorcjum w każdym przypadku. Jego znaczenie dotyczy przede wszystkim sytuacji, w której wobec członka grupy zachodzi obligatoryjna podstawa wykluczenia.

Lider konsorcjum nie może pozostawać bierny

Możliwość wyeliminowania nierzetelnego partnera nie oznacza, że pozostali członkowie konsorcjum automatycznie uzyskują ochronę przed skutkami jego działań. TSUE wyraźnie wskazał na znaczenie należytej staranności lidera konsorcjum. Zamawiający powinien zbadać, jakie możliwości weryfikacji sytuacji podatkowej partnera rzeczywiście miał lider i czy wykorzystał dostępne mu środki.

W rozpoznawanej sprawie sąd krajowy powinien uwzględnić dwie okoliczności. Pierwszą było przekazanie liderowi przez partnera jednolitego europejskiego dokumentu zamówienia (JEDZ), zawierającego oświadczenie o braku podstaw wykluczenia. Drugą były możliwości sprawdzenia sytuacji podatkowej partnera bezpośrednio u właściwych organów. Samo otrzymanie JEDZ nie przesądza zatem o dochowaniu należytej staranności. Jest to okoliczność, którą należy uwzględnić, ale nie jedyna.

Jeżeli zamawiający ustali, że lider nie dochował wymaganej staranności, a w konsekwencji konsorcjum nie może być uznane za uczciwe i wiarygodne, powinien wykluczyć całą grupę. Warto podkreślić, że ocena ta wymaga uwzględnienia szczególnych okoliczności sprawy. Nie można automatycznie przypisywać wszystkim członkom konsorcjum wiedzy o nieprawidłowościach dotyczących jednego z nich. W wyroku C-268/25 Trybunał nie rozstrzygnął jednak wprost kwestii domniemania wiedzy członków konsorcjum. Wskazał przede wszystkim na znaczenie zasady proporcjonalności przy ocenie skutków naruszenia dotyczącego innego podmiotu.

Jak wyrok wpisuje się w dotychczasowe orzecznictwo TSUE?

Wyrok w sprawie C-268/25 nie pojawił się w próżni. Jest kolejnym rozstrzygnięciem, w którym Trybunał sprzeciwia się automatycznemu przypisywaniu jednemu wykonawcy konsekwencji nieprawidłowości popełnionych przez inny podmiot. Warto w tym miejscu przywołać kilka wcześniejszych orzeczeń. W sprawie Makedoniko Metro (C-57/01) Trybunał dopuścił możliwość ustanowienia w prawie krajowym zakazu zmiany składu konsorcjum po złożeniu ofert. Orzeczenie to nie ustanowiło jednak bezwzględnej zasady niezmienności składu konsorcjum w każdych okolicznościach. W sprawie MT Højgaard i Züblin (C-396/14) Trybunał dopuścił możliwość kontynuowania udziału w postępowaniu przez jednego z członków grupy wykonawców po upadłości drugiego partnera. Warunkiem było m.in. samodzielne spełnianie przez pozostającego wykonawcę wymagań stawianych uczestnikom postępowania oraz zachowanie zasady równego traktowania.

Istotne znaczenie mają również wyroki z 30 stycznia 2020 r. w sprawie Tim (C-395/18), z 3 czerwca 2021 r. w sprawie Rad Service (C-210/20) oraz z 7 września 2021 r. w sprawie Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C-927/19). W sprawie Tim Trybunał podkreślił znaczenie zasady proporcjonalności przy ocenie skutków naruszeń dotyczących podwykonawcy. W sprawie Rad Service analizował możliwość wykluczenia wykonawcy polegającego na zasobach innego podmiotu, który w swoim oświadczeniu nie ujawnił przestępstwa popełnionego przez właściciela tego podmiotu. Sprawa dotyczyła fakultatywnej podstawy wykluczenia. W sprawie Klaipėdos regiono zakwestionował natomiast automatyczne wykluczanie całej grupy wykonawców z powodu poważnego wprowadzenia w błąd przez jednego z jej członków, jeżeli pozostali członkowie nie wiedzieli o tym naruszeniu. Wspólnym mianownikiem tych orzeczeń jest przekonanie, że konsekwencje naruszenia nie powinny być automatycznie przenoszone na inne podmioty bez uwzględnienia okoliczności konkretnej sprawy. Wyrok C-268/25 rozwija tę linię, odnosząc ją do sytuacji, w której podstawa wykluczenia dotyczy bezpośrednio jednego z uczestników konsorcjum.

Co to oznacza dla polskiego prawa zamówień publicznych?

Najważniejsze pytanie brzmi, czy rozstrzygnięcie TSUE może wpłynąć na dotychczasową praktykę polskich zamawiających. Punktem wyjścia powinien być art. 58 ust. 5 Prawa zamówień publicznych. Zgodnie z tym przepisem regulacje dotyczące wykonawcy stosuje się odpowiednio do wykonawców wspólnie ubiegających się o udzielenie zamówienia. Oznacza to, że każdy z członków konsorcjum musi samodzielnie wykazać brak podstaw wykluczenia.

W przypadku zaległości podatkowych znaczenie mają przede wszystkim art. 108 ust. 1 pkt 3 oraz art. 109 ust. 1 pkt 1 p.z.p. Pierwszy przepis przewiduje obligatoryjną podstawę wykluczenia, jeżeli zaleganie z należnościami zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu lub ostateczną decyzją administracyjną. Drugi przewiduje fakultatywną podstawę wykluczenia w pozostałych przypadkach objętych jego zakresem. Oba przepisy przewidują możliwość uniknięcia wykluczenia przez uregulowanie należności lub zawarcie wiążącego porozumienia przed upływem właściwego terminu składania wniosków albo ofert. W tym zakresie wyrok C-268/25 potwierdza restrykcyjne podejście do terminu uregulowania zaległości.

Więcej wątpliwości budzi natomiast możliwość zmiany składu konsorcjum. Polska ustawa przewiduje w art. 122 p.z.p. obowiązek żądania przez zamawiającego zastąpienia podmiotu udostępniającego zasoby innym podmiotem albo wykazania przez wykonawcę, że samodzielnie spełnia warunki udziału w postępowaniu. Regulacja ta dotyczy jednak podmiotów udostępniających zasoby, a nie wprost członków konsorcjum. Powstaje więc pytanie, czy dotychczasowe krajowe podejście do niezmienności składu konsorcjum powinno zostać skorygowane w świetle wykładni prawa unijnego dokonanej przez TSUE. Moim zdaniem wyrok dostarcza istotnych argumentów przemawiających za bardziej elastycznym podejściem, zwłaszcza w sytuacji, w której pozostali członkowie konsorcjum dochowali należytej staranności, a usunięcie partnera nie prowadzi do zmiany oferty ani utraty wymaganych kwalifikacji. Argumentacja dotycząca proporcjonalności, równego traktowania i indywidualizacji oceny okoliczności sprawy może mieć znaczenie przy wykładni krajowych przepisów. Trzeba jednak zachować ostrożność, ponieważ wyrok nie przesądza o ogólnej niedopuszczalności krajowych ograniczeń dotyczących zmiany składu konsorcjum.

Na co powinni zwrócić uwagę wykonawcy i zamawiający?

Wyrok ma kilka praktycznych konsekwencji. Dla wykonawców wspólnie ubiegających się o zamówienie oznacza przede wszystkim potrzebę odpowiedniego zabezpieczenia relacji między konsorcjantami. Umowa konsorcjum powinna przewidywać obowiązek przekazywania informacji o zaległościach podatkowych i składkowych, aktualizowania oświadczeń dotyczących podstaw wykluczenia oraz współpracy przy weryfikacji sytuacji prawnej i finansowej poszczególnych partnerów. Warto również uregulować sposób postępowania w przypadku ujawnienia podstawy wykluczenia, w tym zasady wycofania się partnera z konsorcjum i ewentualnego zastąpienia go innym podmiotem. Sama umowa konsorcjum nie przesądza oczywiście o dopuszczalności takiej zmiany w postępowaniu, ale może ułatwić jej przeprowadzenie. Trzeba też pamiętać, że co do zasady zobowiązania podatkowe i składkowe trzeba uregulować przed upływem właściwego terminu składania wniosków lub ofert.

Dla zamawiających wyrok oznacza konieczność ostrożniejszego podejścia do automatycznego wykluczania całych konsorcjów. Jeżeli podstawa wykluczenia dotyczy jednego z członków grupy, należy zbadać, czy w danych okolicznościach możliwe jest jego zastąpienie albo usunięcie bez naruszenia zasad postępowania. Szczególnego znaczenia nabiera ocena należytej staranności lidera oraz wpływu zmiany na pierwotną ofertę. Innymi słowy, zanim zamawiający wyeliminuje całe konsorcjum, powinien sprawdzić, czy istnieje rozwiązanie pozwalające zachować konkurencję, nie naruszając jednocześnie zasad równego traktowania i przejrzystości postępowania.

Potrzebujesz Pomocy Prawnej?

Umów bezpłatną konsultację z naszym ekspertem