Organy podatkowe nie mogą ignorować obcego prawa prywatnego
Stale narastający trend aktywności transgranicznej sprawia, że polskie organy podatkowe coraz częściej muszą oceniać skutki czynności prawnych dokonanych pod rządami obcych systemów prawnych . W praktyce jednak administracja skarbowa wykazuje niebezpieczną tendencję do analizowania międzynarodowych transakcji wyłącznie przez pryzmat polskiego Kodeksu cywilnego. Tymczasem ignorowanie właściwego prawa obcego to istotne naruszenie procedury, które może przesądzić o uchyleniu decyzji przed sądem.
W dzisiejszym obrocie gospodarczym zagadnienia prawne z elementem obcym są już codziennością. Mimo to analiza sposobu, w jaki polskie organy radzą sobie z takimi sprawami, ujawnia poważne niedostatki w uwzględnianiu zagranicznego prawa prywatnego, które może być wskazane jako właściwe przez normy kolizyjne lub unijne rozporządzenia.
Obce prawo to nie fakt, lecz prawo – o czym zapominają urzędnicy?
Kluczowym błędem organów podatkowych jest traktowanie prawa obcego jak faktu podlegającego dowodzeniu przez podatnika. Tymczasem organ podatkowy ma obowiązek uwzględniania właściwego prawa obcego z urzędu. Co prawda zasada iura novit curia (sąd zna prawo) doznaje w tym przypadku ograniczenia. Tym bardziej organ musi podjąć aktywne działania w celu ustalenia treści obcych norm.
W postępowaniu podatkowym, nakierowanym na ustalenie prawdy obiektywnej, organ nie może przerzucać na podatnika całego ciężaru dowodzenia treści zagranicznych przepisów. Zignorowanie prawa obcego, którego poznanie było możliwe, stanowi pośrednie naruszenie normy kolizyjnej i może prowadzić do błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy.
Metoda substytucji: obcy podmiot to nie zawsze „osoba prawna” w polskim sensie
Przy redagowaniu ustaw podatkowych legislatorzy często posługują się terminologią zaczerpniętą z polskiego prawa prywatnego, co rodzi problemy przy transakcjach międzynarodowych. W takich sytuacjach niezbędne jest zastosowanie metody substytucji i ekwiwalencji pojęć.
Przykładowo, przy ustalaniu podmiotowości zagranicznego kontrahenta na gruncie CIT czy VAT, organ nie powinien automatycznie stosować definicji z polskiego Kodeksu cywilnego. Musi on zbadać statut personalny danej jednostki według prawa państwa jej siedziby. Podobnie przy opodatkowaniu PCC – to właściwe prawo obce powinno rozstrzygać, czy dana czynność (np. specyficzny rodzaj zagranicznej pożyczki) odpowiada konstrukcji wymienionej w zamkniętym katalogu ustawy.
Ceny transferowe pod szczególnym nadzorem
W obszarze cen transferowych właściwa interpretacja obcych regulacji ma znaczenie fundamentalne dla tzw. delineacji (ustalenia faktycznej treści) transakcji. Błąd w zastosowaniu właściwego prawa prywatnego do odczytania charakteru transakcji może prowadzić do nieuprawnionej recharakteryzacji działań podatnika.
Polskie sądy coraz częściej dostrzegają, że dla rzetelnej analizy porównawczej konieczne jest uwzględnienie realiów prawnych i otoczenia gospodarczego w krajach, w których działają podmioty powiązane. Ignorowanie przez fiskusa obcych dyrektyw interpretacyjnych przy wykładni oświadczeń woli stron jest praktyką wadliwą.
Uwaga na błędy organów!
Analizując praktykę stosowania prawa w sprawach z elementem międzynarodowym, zidentyfikować można kluczowe uchybienia, które mogą stać się podstawą skutecznej skargi:
- Domniemanie tożsamości systemów prawnych: organy często bezpodstawnie zakładają, że prawo obce jest identyczne z polskim, co zwalnia ich (w ich mniemaniu) z obowiązku badania zagranicznych przepisów.
- Brak powoływania biegłych: choć orzecznictwo dopuszcza powołanie biegłego w celu ustalenia treści prawa obcego, organy robią to niezwykle rzadko, próbując dokonywać „amatorskiej” wykładni skomplikowanych zagranicznych instytucji.
- Arbitralność w ustalaniu treści umów: częste ograniczanie się przez urzędników jedynie do nazwy umowy, z pominięciem analizy intencji stron i skutków wynikających z właściwego dla danej umowy prawa obcego.
- Uchylanie się od powództwa o ustalenie: mimo istnienia narzędzia z art. 199a § 3 Ordynacji podatkowej, organy rzadko zwracają się do sądów powszechnych o rozstrzygnięcie wątpliwości cywilnoprawnych w sprawach z elementem obcym.
Prawidłowe uwzględnienie obcego prawa prywatnego to nie tylko teoretyczny postulat, ale ustawowy obowiązek organów podatkowych. Brak profesjonalnej analizy reżimu prawnego, któremu podlegają zagraniczne transakcje, otwiera podatnikom szeroką drogę do kwestionowania niekorzystnych decyzji przed sądami administracyjnymi.